Η εορτή των Θεοφανείων, που τιμάται κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, δεν αποτελεί μόνο κορυφαία στιγμή της Ορθόδοξης πίστης, αλλά και ένα πλούσιο μωσαϊκό λαϊκών εθίμων, πολλά από τα οποία έχουν βαθιές ρίζες στην αρχαιότητα.
Ο αγιασμός του νερού, ο καθαρμός, η ανανέωση της φύσης και το ξόρκισμα του κακού αποτελούν βασικούς άξονες των παραδοσιακών δρωμένων που επιβιώνουν μέχρι σήμερα.

Κεντρικό έθιμο των Θεοφανείων είναι ο Μέγας Αγιασμός των Υδάτων. Μετά τη Θεία Λειτουργία, ο ιερέας ρίχνει τον Τίμιο Σταυρό στη θάλασσα, σε ποτάμια ή λίμνες, σε ανάμνηση της Βάπτισης του Χριστού στον Ιορδάνη.

Γιατί ρίχνουμε τον Σταυρό στο νερό
Βασική τελετουργία των Θεοφανείων είναι ο «αγιασμός των υδάτων» με τη κατάδυση του Σταυρού κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου. Στην ελληνική εθιμολογία όμως, ο εν λόγω Αγιασμός έχει και την έννοια του καθαρμού, του εξαγνισμού των ανθρώπων καθώς και της απαλλαγής του από την επήρεια των δαιμονίων. Η τελευταία δε αυτή έννοια δεν είναι ασφαλώς αυστηρά χριστιανική, αλλά έχει ρίζες στην αρχαία λατρεία.
Στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας ο αγιασμός γίνεται για πρώτη φορά (στις μέρες αυτές) την παραμονή των Θεοφανείων που λέγεται «μικρός αγιασμός» ή «Πρωτάγιαση» ή «Φώτιση»(αν και ο αγιασμός και της παραμονής και ανήμερα των Φώτων είναι ίσης αξίας, Μέγας Αγιασμός). Με την πρωτάγιαση ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια και με τον Σταυρό και ένα κλωνί βασιλικό «αγιάζει» ή «φωτίζει» (ραντίζει) τους χώρους των σπιτιών. Η πρωτάγιαση είναι και το αποτελεσματικό μέσο με το οποίο τρέπονται σε άγρια φυγή οι καλικάντζαροι εκτός από το άναμμα μιας μεγάλης υπαίθριας φωτιάς.
Ο «Μέγας Αγιασμός» γίνεται ανήμερα των Θεοφανείων εντός των Εκκλησιών σε ειδική εξέδρα στολισμένη επί της οποίας φέρεται μέγα σκεύος γεμάτου ύδατος. Στη συνέχεια γίνεται η κατάδυση του Σταυρού στη θάλασσα ή σε γειτονικό ποταμό ή λίμνη. Η κατάδυση του Σταυρού, κατά τη λαϊκή πίστη δίνει στο νερό καθαρτικές και εξυγιαντικές ικανότητες.
Νέοι, κυρίως άνδρες, βουτούν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν πρώτοι τον Σταυρό. Ο τυχερός που θα τον ανασύρει θεωρείται ότι λαμβάνει ιδιαίτερη ευλογία και καλοτυχία για ολόκληρο τον χρόνο, ενώ σε πολλές περιοχές ακολουθεί πανηγυρική πομπή και κεράσματα

Την παραμονή των Θεοφανείων τελείται ο Μικρός Αγιασμός, γνωστός και ως Πρωτάγιαση. Με την Πρωτάγιαση, ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια και με το Σταυρό και ένα κλωνί βασιλικό «αγιάζει» ή «φωτίζει» (ραντίζει) τους χώρους των σπιτιών για να φύγει μακριά κάθε κακό.
Παλαιότερα, οι λαϊκές δοξασίες συνέδεαν τον φωτισμό των σπιτιών με την εξαφάνιση των καλικάντζαρων, τους οποίους φαντάζονταν να φεύγουν περίτρομοι με την έλευση του ιερέα, κραυγάζοντας: «Φύγετε να φύγουμε κι έφτασε ο τρουλόπαπας με την αγιαστούρα του και με τη βρεχτούρα του!».
Η εορτή των Θεοφανείων περικλείει άλλωστε και πολλές εκδηλώσεις που αποτελούν διαιώνιση αρχαίων ελληνικών εθίμων.
Ο Αγιασμός στη χώρα μας έχει και την έννοια της κάθαρσης, του εξαγνισμού των ανθρώπων, καθώς και της απαλλαγής του από την επήρεια των δαιμονίων. Η τελευταία αυτή έννοια δεν είναι αυστηρά χριστιανική, αλλά έχει τις ρίζες της στην αρχαία λατρεία.

Τα κάλαντα, το πλύσιμο των εικόνων και τα έθιμα ανά την Ελλάδα

Τα κάλαντα των Φώτων ψάλλονται από τα παιδιά την παραμονή της εορτή σε πολλές παραλλαγές. Οι περισσότερες αρχίζουν με τους στίχους:

-«Σήμερα είν' τα Φώτα και ο φωτισμός / και χαρά μεγάλη και αγιασμός…»

Η κατάδυση του Σταυρού, κατά τη λαϊκή πίστη, δίνει στο νερό καθαρτικές και εξυγιαντικές ικανότητες. Οι κάτοικοι πολλών περιοχών μετά τη κατάδυση τρέχουν στις παραλίες ή στις όχθες ποταμών και λιμνών για να πλύνουν τα αγροτικά τους εργαλεία, ακόμη και εικονίσματα. Κατά τη λαϊκή δοξασία, ακόμη και τα εικονίσματα με το πέρασμα του χρόνου χάνουν την αρχική δύναμη και αξία τους, που την αποκτούν όμως εκ νέου από το αγιασμένο νερό.

Περισσότερα στο cnn.gr